ዝሁራ፡ የተረሳችዋ የመሬት እህት

ከሌሊቱ ድቅድቅ ጨለማ ተላቃ፣ የማለዳው ጮራ ከመፈንጠቁ በፊት በምስራቅ አቅጣጫ ብቸኛዋ ንግሥት ሆና የምትደምቅ ፈለክ አለች። ኢትዮጵያዊው ገበሬ ይህችን ኮከብ ሲያይ ቀን መውጣቱን አውቆ በሬዎቹን ይጠምዳል፤ እረኛው ከብቶቹን ያሰማራል። ስሟ በባህላችን "አጥቢያ ኮከብ" ይባላል። የማለዳ ብቻ ሳይሆን የማታም ፈርጥ ናት። ፀሐይ ስትጠልቅ በምዕራብ በኩል የምትታየውና "ዝሁራ" በመባል የምትታወቀው ይቺው ዓለም ናት።

ለዘመናት የሰው ልጆች ይህችን አካል የፍቅር፣ የውበት እና የንጋት ተስፋ ምልክት አድርገው ሲመለከቷት ኖረዋል። ነገር ግን የዘመናዊ ሳይንስ መነጽር (ቴሌስኮፕ) ይህችን "የውበት ንግስት" ሲመረምራት ያገኘው እውነታ ከጠበቅነው እጅግ የተለየ ሆነ። ዝሁራ ውብ ብቻ ሳትሆን፣ በሥርዓተ ፀሐይ ውስጥ እጅግ አስፈሪ ሙቀት ያላት፣ መርዛማ አየር የተሞላች እና ለህይወት ፈታኝ የሆነች ዓለም ናት።

ይህ ጽሁፍ የዝሁራን ታሪክ ከጥንታዊ አፈጣጠሯ ጀምሮ፣ ውቅያኖሶቿ እንዴት እንደደረቁ፣ ዛሬ ላይ ያለችበትን እሳታዊ ሁኔታ እና የሰው ልጅ ወደፊት ሊያደርግ ያቀደውን ምርምር በዝርዝር ይዳስሳል።

መንትያ ዓለማት እና ታላቁ መለያየት

በመሰረቱ ዝሁራ እና መሬት እንደ መንትያ ዓለማት ይቆጠራሉ። ሁለቱም የተፈጠሩት በተመሳሳይ ጊዜ (ከ4.5 ቢሊዮን ዓመታት በፊት)፣ በተመሳሳይ የሥርዓተ ፀሐይ አካባቢ፣ እና ከተመሳሳይ የድንጋይ እና የጋዝ ክምችት ነው።

ምድር እና ዝሑራ

የመጠናቸው ንፃሬ እጅግ ይገርማል፡

• መጠን፡ ዝሁራ የመሬትን 95 በመቶ ስፋት ትሸፍናለች።
• መጠነ ቁስ፡ የመሬትን 80 በመቶ ክብደት ትመዝናለች።
• ስበት: በዝሁራ ላይ ቢቆሙ፣ ክብደትዎ በመሬት ላይ ካለው ጋር የተቀራረበ (90 በመቶ) ነው።

ሳይንቲስቶች በመላምታቸው፣ በተፈጠሩበት በመጀመሪያዎቹ ግዜያት ጊዜ ሁለቱም ዓለማት እጅግ ይመሳሰሉ ነበር። ጥንታዊቷ ዝሁራ ልክ እንደ ዛሬዋ መሬት ሰማያዊ ውቅያኖሶች፣ የሚፈሱ ወንዞች እና ለህይወት ተስማሚ የሆነ ለስላሳ የአየር ንብረት ነበራት። ምናልባትም ከመሬት በፊት ህይወት በዝሁራ ላይ ጀምሮ ነበር የሚሉ መላምቶች አሉ። ታዲያ ይህች ገነት እንዴት ወደ እሳት ምድጃነት ተቀየረች? መልሱ የሚገኘው በፀሐይ እና በውሃ መካከል በተፈጠረ አስከፊ ጦርነት ነው።

ውሃው ወዴት ተነነ? (ሳይንሳዊው ሂደት)

ዝሁራን የቀየራት ሂደት "Runaway Greenhouse Effect" (ከቁጥጥር ውጪ የሆነ ሙቀት የማፈን ሂደት) ይባላል። ይህ ሂደት የተከሰተው በአንድ ጀምበር ሳይሆን በሚሊዮን በሚቆጠሩ ዓመታት ውስጥ ነው።

ፀሐይ በወጣትነቷ ጊዜ አሁን ካለችበት ደብዘዝ ያለች ነበረች። ነገር ግን ዕድሜዋ እየጨመረ ሲሄድ የሙቀት መጠኗ ጨመረ። ዝሁራ ከፀሐይ በ108 ሚሊዮን ኪሎሜትር ርቀት ላይ ስለምትገኝ (መሬት 150 ሚሊዮን ኪሎሜትር ርቃለች)፣ የፀሐይ ሙቀት ሲጨምር የዝሁራ ውቅያኖሶች መፍላት ጀመሩ።

ሂደቱ በደረጃ እንዲህ ነበር፡

1. ትነት እና የሙቀት መታፈን፡የውቅያኖስ ውሃ ሲሞቅ ወደ እንፋሎት (Water Vapor) ተቀየረ። የውሃ እንፋሎት ደግሞ በባህሪው ሙቀትን አምቆ የሚይዝ ኃይለኛ ጋዝ ነው። ብዙ ውሃ በተነነ ቁጥር፣ የዝሁራ የአየር ንብረት ሙቀትን አፈነ። ሙቀቱ ሲጨምር ደግሞ ተጨማሪ ውሃ ተነነ። ይህ ማለቂያ የሌለው አዙሪት (Vicious Cycle) ፈጠረ።
2. የሞለኪውሎች መሰበር (Photodissociation):ውሃው ተኖ ወደ ላይኛው የከባቢ አየር ክፍል ሲደርስ፣ ከፀሐይ የሚመጣው ኃይለኛ የጨረር (Ultraviolet radiation) አገኘው። ውሃ (H₂O) የተሰራው ከሁለት የሃይድሮጅን እና ከአንድ የኦክስጅን አቶሞች ነው። የፀሐይ ጨረር እንደ ሰይፍ በመሆን የውሃውን ሞለኪውል በጠሰው። ውሃው ፈረሰ፤ ወደ ሃይድሮጅን እና ኦክስጅን ተቀየረ።
3. የሃይድሮጅን ሽሽት፡ሃይድሮጅን በአጽናፈ ዓለም ውስጥ እጅግ ቀላሉ ጋዝ ነው። አንዴ ከኦክስጅን እስራት ሲላቀቅ፣ የዝሁራ ስበት (Gravity) ሊይዘው አልቻለም። ሃይድሮጅኑ እንደተለቀቀ ወፍ ወደ ጠፈር (Space) በረረና ጠፋ። ያለ ሃይድሮጅን ደግሞ ውሃ እንደገና ሊፈጠር አይችልም።
4. የኦክስጅን እና የካርቦን ጋብቻ፡ሃይድሮጅን ሲጠፋ፣ ኦክስጅኑ ወደ ታች ቀረ። ይህ ኦክስጅን በዝሁራ ላይ ካለው ካርቦን ጋር ተዋሃደ። በዚያው ጊዜ፣ በዝሁራ ላይ የነበሩ እሳተ ገሞራዎች መጠነ ሰፊ የሆነ የካርቦን ዳይኦክሳይድ ጋዝ ይተፉ ነበር።

• በመሬት ላይ፣ ዝናብ ሲዘንብ በአየር ላይ ያለውን ካርቦን ዳይኦክሳይድ አጥቦ ወደ ውቅያኖስ እና ወደ ድንጋዮች ይመልሰዋል (ይህ የተፈጥሮ ማመጣጠኛ ነው)።
• በዝሁራ ላይ ግን ውሃው ስለጠፋ፣ ዝናብ የሚባል ነገር የለም። ስለሆነም ካርቦን ዳይኦክሳይዱን የሚያጥበው ጠብታ አልነበረም።

በዚህ ምክንያት፣ ካርቦን ዳይኦክሳይድ እንደ ወፍራም ብርድ ልብስ የዝሁራን ሰማይ ሞላው። ዛሬ ላይ 96.5 በመቶ የሚሆነው የዝሁራ አየር ካርቦን ዳይኦክሳይድ ነው። ሙቀት ወደ ውስጥ ይገባል፣ ነገር ግን መውጣት አይችልም። ዝሁራ እራሷን በራሷ ዘጋች።

የዛሬዋ ዝሁራ (እሳታዊው ዓለም)

ዛሬ በዝሁራ ምድር ላይ መቆም ቢቻል፣ የሚያጋጥመን ሁኔታ የሰው ልጅ ሊቋቋመው ከሚችለው በላይ ነው።

1. አጥንት ሰባሪ ግፊት

የዝሁራ አየር እጅግ በጣም ወፍራም እና ከባድ ነው። በምድሯ ላይ ያለው የአየር ግፊት ከመሬት በ92 እጥፍ ይበልጣል። ይህ ምን ማለት ነው? በመሬት ውቅያኖስ ውስጥ አንድ ኪሎሜትር ያህል ጠልቀው ቢገቡ የሚሰማዎ ዓይነት የክብደት ጫና ማለት ነው። ያለ ጠንካራ መከላከያ ልብስ እዚያ መቆም፣ በጭነት መኪና እንደመረገጥ ያህል ሰውነትን ይጨፈልቃል።

2. እርሳስ የሚያቀልጥ ሙቀት

የዝሁራ አማካይ የሙቀት መጠን 462 ዲግሪ ሴልሺየስ ነው። ይህ ሙቀት የእቶን ምድጃ ያህል ሲሆን፣ እርሳስን (Lead) እና ዚንክን (Zinc) ለማቅለጥ በቂ ነው። የሚገርመው ነገር፣ ዝሁራ በዛቢያዋ ላይ በጣም በዝግታ ስለምትሽከረከር (አንድ ቀን ከአንድ ዓመት ይረዝማል)፣ ሌሊቷ እና ቀኗ እኩል ሙቀት አላቸው። ወፍራሙ አየር ሙቀቱን ከቀን ወደ ሌሊት በማዞር ዓለሙን በሙሉ በእኩል ያሞቃል።

3. አሲዳማ ሰማይ

ከላይ ቀና ብሎ ለሚያይ ሰው፣ ፀሐይ አትታይም። ሰማዩ ሙሉ በሙሉ በቢጫ እና ብርቱካናማ ደመናዎች ተሸፍኗል። እነዚህ ደመናዎች የተሰሩት ከውሃ ሳይሆን ከሰልፈሪክ አሲድ ነው። አልፎ አልፎ "ዝናብ" ይዘንባል፤ ነገር ግን ዝናቡ አሲድ ነው። እንደ እድል ሆኖ፣ መሬቱ በጣም ከመሞቁ የተነሳ አሲዱ መሬት ሳይነካ በአየር ላይ ይተናል።

ህያው የሆነች ዓለም (እሳተ ገሞራዎች)

ለረጅም ጊዜ ሳይንቲስቶች ዝሁራ "የሞተች" ዓለም እንደሆነች ያስቡ ነበር። ማለትም፣ ውስጣዊ ሙቀቷ የቀዘቀዘ እና ምንም ዓይነት እንቅስቃሴ የሌለባት መስሏቸው ነበር። ነገር ግን በቅርቡ (እ.ኤ.አ. ከ2023 ወዲህ) የተደረጉ ጥናቶች ታሪኩን ቀይረውታል።

ናሳ "ማጌላን" በተባለች መንኮራኩር ከ30 ዓመታት በፊት የሰበሰበውን የራዳር መረጃ ተመራማሪዎች በዘመናዊ ኮምፒውተር ሲፈትሹት አስደናቂ ነገር አገኙ። "ማት ሞንስ" (Maat Mons) በተባለ ግዙፍ እሳተ ገሞራ ላይ፣ በስምንት ወራት ልዩነት ውስጥ የአፍ መጠኑ ሲሰፋ እና አዲስ ቅልጥ አለት ሲፈስ ታይቷል።

ማት ሞንስ ተራራ

ይህ ግኝት ዝሁራ ልክ እንደ መሬት ሁሉ በውስጧ የሚንተከተክ፣ የሚንቀሳቀስ እና የሚተነፍስ መልከአ ምድር እንዳላት አረጋግጧል። እሳተ ገሞራዎቹ ዛሬም ድረስ እየፈነዱ፣ አዳዲስ መሬቶችን እየፈጠሩ እና ያንን ወፍራም አየር በጋዝ እየሞሉ ነው።

የሰው ልጅ ምርምር እና ጀብዱ

ወደ ዝሁራ መጓዝ ለሮቦቶችም ቢሆን ቀላል አይደለም። ማርስ ላይ የተላኩ ሮቦቶች ለዓመታት ሲሰሩ፣ ዝሁራ ላይ ያረፉት ግን ለደቂቃዎች ብቻ ነው መቆየት የቻሉት።

የሶቪየት ህብረት ጀግንነት (ቬኔራ ፕሮግራም)

በ1970ዎቹ እና 80ዎቹ፣ ሩሲያውያን (የቀድሞዋ ሶቪየት ህብረት) በታሪክ የማይረሳ ጀብዱ ፈጸሙ። "ቬኔራ" የተባሉ ተከታታይ መንኮራኩሮችን ወደዚህች እሳታዊ ዓለም ላኩ።

• ቬኔራ 13 (እ.ኤ.አ. 1982): ይህች መንኮራኩር በዚያ አስፈሪ ሙቀት እና ግፊት ውስጥ ለ127 ደቂቃዎች (ሁለት ሰዓት ከ7 ደቂቃ) በህይወት ቆየች። ከመሞቷ በፊትም የመጀመሪያዎቹን ባለቀለም ፎቶዎች ወደ መሬት ላከች። ፎቶዎቹ የሚያሳዩት ቢጫ ሰማይ፣ ጠፍጣፋ ድንጋዮች እና አቧራማ መሬት ነበር። የቬኔራ መንኮራኩሮች እንደ ባሕር ሰርጓጅ መርከብ ጠንካራ ብረት የተሰሩ ቢሆኑም፣ የዝሁራ ሙቀት ግን በመጨረሻ አሸነፋቸው።

በቬኔራ 13 የተነሳ ሰፊ የዝሑራ የመልከአ ምድር ምስል

የጃፓን ጥረት (አካሱኪ)

ጃፓን የላከችው "አካሱኪ" የተባለችው መንኮራኩር፣ የዝሁራን አየር ንብረት ከላይ ሆኖ ስትመረምር ቆይታለች። በተለይም የዝሁራ አየር ለምን ከፕላኔቷ ሽክርክሪት በበለጠ ፍጥነት እንደሚሽከረከር (Super-rotation) ለማጥናት ሞክራለች። ይህች መንኮራኩር በቅርቡ፣ በ2018 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ. በ2025 መጨረሻ) ተልዕኮዋን በክብር አጠናቃለች።

የግሉ ዘርፍ ተስፋ፡ ሮኬት ላብ (Rocket Lab)

አሁን የዓለም ዓይን ያረፈው በመንግስታት ሳይሆን በግል ኩባንያዎች ላይ ነው። "ሮኬት ላብ" የተሰኘው ኩባንያ ከታዋቂው ኤም.አይ.ቲ (MIT) ዩኒቨርሲቲ ጋር በመተባበር ታሪክ ለመስራት ተዘጋጅቷል።

• ተልዕኮው፡ "Venus Life Finder" (የዝሁራ ህይወት ፈላጊ)።
• ወቅታዊ ሁኔታ: ይህ ጽሁፍ እስከተጠናቀረበት ጊዜ (የካቲት 2018 ዓ.ም.) ድረስ መንኮራኩሯ አልተተኮሰችም። ነገር ግን ዝግጅቱ ተጠናቋል። ኩባንያው እንደገለጸው፣ በመጪው ክረምት (እ.ኤ.አ. በ2026 አጋማሽ) መንኮራኩሯን ለመተኮስ ታቅዷል።
• ዓላማው፡ ይህች መንኮራኩር ወደ ዝሁራ ደመናዎች ዘልቃ ትገባለች። በ50 ኪሎሜትር ከፍታ ላይ፣ የሙቀት መጠኑ ለስላሳ በሆነበት ቦታ፣ በአሲድ ደመናዎች ውስጥ ረቂቅ ህዋሳት (Microbes) ይኖሩ ይሆን? የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ ትሞክራለች።

ወደፊት... ተንሳፋፊ ከተሞች?

ሳይንቲስቶች ስለ ዝሁራ ሲያስቡ፣ መሬቷን እርግፍ አድርገው ትተውታል። እዚያ መኖር አይቻልም። ነገር ግን ከፍታ ላይ ተስፋ አለ።

ከምድሯ 50 ኪሎሜትር በላይ ከፍ ብሎ፣ የዝሁራ አየር ንብረት ከመሬት ጋር ይመሳሰላል። ሙቀቱ ከ0 እስከ 50 ዲግሪ ሴልሺየስ ይደርሳል። ግፊቱም እንደ መሬት ነው። በዚህም ምክንያት ናሳ HAVOC (High Altitude Venus Operational Concept) የተባለ እቅድ አውጥቶ ነበር።

በዝሑራ የላይኛው ከባቢ የምንሳፈፉ ምናባዊ የሰማይ መርከቦች

ይህ ጽንሰ-ሃሳብ፣ በዝሁራ ደመናዎች ላይ የሚንሳፈፉ ግዙፍ ከተሞችን (Airships) መገንባትን ያለማል። የዝሁራ አየር (ካርቦን ዳይኦክሳይድ) ከመሬት አየር (ናይትሮጅን/ኦክስጅን) ስለሚከብድ፣ በመሬት አየር የተሞላ ፊኛ በዝሁራ ሰማይ ላይ በቀላሉ ይንሳፈፋል። ልክ በመሬት ላይ እንጨት በውሃ ላይ እንደሚንሳፈፈው ማለት ነው። ወደፊት የሰው ልጆች "የደመና ላይ ከተማ" መስርተው፣ አሲዱን እየቀየሩ ውሃ በማምረት፣ በፀሐይ ኃይል (Solar Power) እየተጠቀሙ ሊኖሩ ይችላሉ።

ማጠቃለያ

ዝሁራ ወይም አጥቢያ ኮከብ... ውብ፣ አስፈሪ እና አስተማሪ ናት። በአንድ ወቅት እንደ እኛ ውሃ እና ህይወት የነበራት፣ አሁን ግን በሙቀት የታፈነች ዓለም። የዝሁራ ታሪክ የሚያስተምረን ነገር ቢኖር፣ የአየር ንብረት ሚዛን ምን ያህል ወሳኝ እንደሆነ ነው። ወደፊት የሮኬት ላብ ተልዕኮ በደመናዎቿ ውስጥ የህይወት ምልክት ካገኘ፣ የሰው ልጅ ስለ ህይወት አፈጣጠር ያለው እይታ ለዘላለም ይቀየራል።

እስከዚያው ግን፣ ዝሁራ በምስጢር የተሞላች እህታችን ሆና ትቀጥላለች። ማታ ቀና ብለህ ስትመለከታት፣ ያቺ ደማቅ ብርሃን የተስፋ ምልክት ብቻ ሳትሆን፣ የተቃጠለ ዓለም ነፀብራቅ መሆኗን አትርሳ።

ቀጣይ ክፍል...

ዝሁራን አይተናል፤ እዚያ መኖር ከባድ ነው። ነገር ግን የሰው ልጅ ቀጣይ እና ትልቁ ህልም ሌላ ነው። ቀይዋን ዓለም፣ ማርስን፣ ወደ አረንጓዴ እና ውሃማ ዓለም መቀየር ይቻላል? "ማርስን ማበልጸግ (Terraforming Mars)" በሚቀጥለው ሰፊ ጽሁፋችን የምንመለከተው አጓጊ ርዕስ ይሆናል። አብራችሁን ቆዩ።