ዘጠነኛው ዓለም፡ በፀሐይ ሥርዓታችን ዳርቻ የተደበቀው ጥልቅ ሚስጥር

በፀሐይ ሥርዓታችን እጅግ ራቅ ያለ ውጫዊ እና በረዷማ ክፍል ውስጥ በድብቅ የሚያደባ፣ ነገር ግን ከትዕይንት ጀርባ ሆኖ የሌሎችን አካላት ምህዋር የሚጎትት እና አጠቃላይ የፀሐይ ሥርዓታችንን ወደ አንዲት አቅጣጫ ያዘነበለ አካል አለ ተብሎ ይታመናል። ይህ አካል የመሬትን አስር እጥፍ ክብደት ያለው እና ከኔፕቱን በ20 እጥፍ የራቀ "ዘጠነኛ ፈለክ" ነው።

ለአስርት ዓመታት ቴሌስኮፖቻችን ባዶ ህዋን ብቻ ቢያሳዩንም፣ አካባቢው ግን ይህ ግዙፍ ፈለክ እንዳለ በሚጠቁም መልኩ የተለየ የፊዚክስ ባህሪ እያሳየ ይገኛል። አሁን ሳይንቲስቶች ይህ ፈለክ ሊኖር ይችላል ከሚል መላምት አልፈው፣ የፀሐይ ሥርዓታችንን ሚዛን ለመጠበቅ በፊዚክስ ህግ መሰረት የግድ መኖር አለበት ወደሚል ድምዳሜ ደርሰዋል።

ከኔፕቱን ባሻገር የሚገኘው በረዷማው 'ካይፐር ቤልት'፤ ዘጠነኛው ፈለክ ተጽዕኖውን እያሳረፈበት የሚገኘውና ያልተለመዱ የስበት እንቅስቃሴዎች የሚስተዋልበት የፀሐይ ሥርዓታችን ውጨኛ ዳርቻ።

1. አምስቱ የስበት ማስረጃዎች

የካልቴክ ተመራማሪዎች የሆኑት ኮንስታንቲን ባቲጂን እና ማይክ ብራውን ይህ ፈለክ መኖሩን የሚያሳዩ አምስት የተለያዩ የስበት ማስረጃዎችን አቅርበዋል፦

1. የምህዋር አሰላለፍ፡ ራቅ ባለው የካይፐር ቤልት ውስጥ የሚገኙ ስድስት የተለያዩ አካላት ምህዋራቸው ልክ እንደ ኮምፓስ ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ መጠቆሙ።
2. የምህዋር ማዘንበል፡ የእነዚህ ስድስት አካላት ምህዋር በተመሳሳይ ሁኔታ ወደ ታች በ30 ዲግሪ ማዘንበሉ። ይህ በአጋጣሚ የመሆን እድሉ እጅግ በጣም ጠባብ ነው።
3. የኤክስ ቅርጽ መገኘት፡ የኮምፒውተር ሞዴሎች ይህ ዘጠነኛ ፈለክ ካለ፣ ምህዋራቸው በ90 ዲግሪ ያዘነበሉ አዳዲስ አካላት መገኘት እንዳለባቸው ይጠቁማሉ። እነዚህ አካላት እና አጠቃላይ የፀሐይ ስርዓታችን ጠለል (Plane) ከጎን በኩል (Edge-on) ሲታዩ ልክ እንደ "ኤክስ" (X) ቅርፅ ይሰራሉ። ሳይንቲስቶችም ልክ እንደተነበየው ይህንኑ ቅርፅ የሚሰሩ አምስት አካላትን በትክክለኛው ቦታ ማግኘታቸው።
4. የፀሐይ ሥርዓት መዛባት፡ የፀሐይ ሥርዓታችን አጠቃላይ ምህዋር ከፀሐይ ወገብ አንፃር በ6 ዲግሪ ያዘነበለ ነው። ይህንን ለዘመናት ያልተፈታ እንቆቅልሽ፣ ይህ ፈለክ ባለፉት 4.5 ቢሊዮን ዓመታት በፈጠረው ጉተታ (ልክ ጠረጴዛ ላይ እንደሚሽከረከር አሻንጉሊት) እንዳዘነበለው ሊያብራራው መቻሉ።
5. ተቃራኒ ተጓዦች፡ በተቃራኒ አቅጣጫ የሚጓዙ አካላት በካይፐር ቤልት ውስጥ መገኘታቸው። ይህ የሚሆነው በዘጠነኛው ፈለክ ስበት ተጠምዝዘው ወደ ውስጥ ሲገፉ ነው።

የካልቴክ ዩኒቨርሲቲ ተመራማሪዎች የሆኑት ፕሮፌሰር ማይክ ብራውን እና ረዳት ፕሮፌሰር ኮንስታንቲን ባቲጂን፤ የዘጠነኛውን ፈለክ ህልውና በ5 የተለያዩ የስበት ኃይል ማስረጃዎች ሲያብራሩ።

ተመራማሪው ባቲጂን እንዳለው፣ ይህ ፈለክ ባይኖር ኖሮ ለእነዚህ አምስት የተለያዩ እንቆቅልሾች አምስት የተለያዩ ንድፈ ሃሳቦችን ማፈላለግ ግድ ይል ነበር። ፈለኩ ግን ሁሉንም በአንድ ላይ ይመልሳቸዋል።

2. ሁለተኛው የሊቬሪየር ዘመን

አንድን ፈለክ በዓይን ወይም በቴሌስኮፕ መነጽር ከማየት በፊት በወረቀት ላይ በሂሳብ ስሌት ማግኘት በሳይንሱ ዓለም አዲስ ነገር አይደለም።

እ.ኤ.አ. በ1846 ዩርቤን ሊቬሪየር የተባለ ፈረንሳዊ ሳይንቲስት የኡራኑስን ምህዋር መዛባት በጥልቀት ሲያጠና፣ ፈለኩ የኒውተንን የፊዚክስ ህግጋት በሚፃረር መልኩ ፍጥነቱን ሲጨምር እና ሲቀንስ አስተዋለ። ይህ ሊሆን የሚችለው ከኡራኑስ ጀርባ ሌላ የማይታይ ግዙፍ አካል በስበት ኃይሉ እየጎተተው ከሆነ ብቻ ነው ብሎ ተነበየ። ትክክለኛ ቦታውንም በሂሳብ አስልቶ ለስነ-ፈለክ ተመራማሪዎች አካባቢውን እንዲቃኙ ነገራቸው። ተመራማሪዎቹም ልክ እርሱ ካሰላው ቦታ ላይ ኔፕቱን የተባለውን ፈለክ አገኙ።

ዛሬም ያለነው በዚህ "ሁለተኛው የሊቬሪየር ዘመን" ላይ ነው። የዘጠነኛው ፈለክ መኖር ማስረጃው እስካሁን ምስላዊ ሳይሆን በስበት ኃይል ላይ የተመሰረተ ነው።

ፈረንሳዊው የሂሳብ እና የስነ-ፈለክ ሊቅ ዩርቤን ሊቬሪየር፤ በ1846 እ.ኤ.አ. ኔፕቱንን በቴሌስኮፕ ከመታየቷ በፊት በወረቀት ላይ በተሰራ የሂሳብ ስሌት ብቻ ያገኘ ታሪካዊ ሳይንቲስት።

3. የእ.ኤ.አ. 2025ቱ አዲሱ ግኝት፡ አንድ አስተማማኝ እጩ

አንድ ፈለክ ከመሬት ከ500 እስከ 700 አስትሮኖሚካል ዩኒት ርቀት ላይ ሲሆን፣ የፀሐይ ብርሃን እዛ ደርሶ እስኪመለስ ድረስ በሺዎች ለሚቆጠሩ ጊዜያት ይዳከማል። ስለዚህ በመደበኛ ካሜራ ሲታይ፣ እጅግ ጥቁር የሆነን አካል ጥቁር በሆነ ዳራ ላይ እንደመፈለግ ይቆጠራል። ለዚህ መፍትሄው ፈለኩ ከሚፈጠርበት ጊዜ ጀምሮ ያመቀውን የሙቀት ሞገድ በኢንፍራሬድ መፈለግ ነው።

እ.ኤ.አ. በ2025 በቴሪ ሎንግ ፋን የሚመራ እና በአውስትራሊያ የስነ-ፈለክ ማህበር ጆርናል ተቀባይነትን ያገኘ አዲስ ጥናት ትልቅ ተስፋ ፈጥሯል። ይህ የተመራማሪዎች ቡድን የእ.ኤ.አ. 1983ቱን የኢንፍራሬድ ሳተላይት እና የእ.ኤ.አ. 2006ቱን የጃፓን ዳታዎች በማነፃፀር አጠና። በእነዚህ 23 ዓመታት ልዩነት ውስጥ ፈለኩ በዓመት 3 አርክ-ደቂቃ ያህል ቀስ ብሎ ይጓዛል ተብሎ ስለታሰበ፣ ይህንን እንቅስቃሴ ለመለየት ሞከሩ።

ተመራማሪዎቹ የመሬትን ከ7 እስከ 17 እጥፍ የሚመዝን አካል ፍለጋቸውን አጠናክረው በመጀመሪያ 13 እጩዎችን አገኙ። የምስል ማጣራት ከተደረገ በኋላ ግን አንድ እጅግ አስተማማኝ የሆነ እጩ ማግኘት ችለዋል። የዚህ እጩ አካል ምስል እ.ኤ.አ. በ1983 በነበረበት ቦታ ላይ እ.ኤ.አ. በ2006 አልተገኘም፤ እንዲሁም እ.ኤ.አ. በ2006 በታየበት አዲስ ቦታ ላይ እ.ኤ.አ. በ1983 አልነበረም። ይህ የሚያሳየው አካሉ ቀስ ብሎ እየተጓዘ መሆኑን ነው። ሆኖም የእንቅስቃሴውን ሙሉ ምህዋር አረጋግጦ ድምዳሜ ላይ ለመድረስ፣ አዳዲስ የክትትል ምልከታዎች ያስፈልጋሉ።

የእ.ኤ.አ. 1983ቱን የ 'IRAS' (በግራ) እና የእ.ኤ.አ. 2006ቱን የ 'AKARI' (በቀኝ) የሳተላይት ምስሎች በማነፃፀር የተገኘውን አስተማማኝ የዘጠነኛ ፈለክ እጩ የሚያሳይ ምስል። አረንጓዴው ክብ የቀድሞውን (IRAS) መገኛ ሲያሳይ፣ ነጩ ክብ ደግሞ አዲሱን (AKARI) መገኛ ይጠቁማል (የእያንዳንዱ ክብ ስፋት 25 አርክ-ሰከንድ ነው)። በመሃል ያለው ቢጫ መስመር፣ አካሉ በ23 ዓመታት ውስጥ ያደረገውን የርቀት ለውጥ (በአርክ-ደቂቃ) ያሳያል። ከስር ያለው የቀለም መለኪያ የሙቀት መጠኑን (በMJy/sr) የሚያመለክት ሲሆን፣ በቀኝ በኩል ባለው ምስል ላይ አካሉ በግልጽ የማይታየው መረጃው የተወሰደው "ወርሃዊ ማረጋገጫ" ከሌላቸው ተንቀሳቃሽ አካላት መዝገብ (AKARI-MUSL) በመሆኑ ነው።

4. የእ.ኤ.አ. 2026ቱ አዲሱ ተስፋ፡ የቬራ ሩቢን የምልከታ ጣቢያ

በቺሊ የተገነባው የቬራ ሲ. ሩቢን የምልከታ ጣቢያ እ.ኤ.አ. በ2026 መጀመሪያ ላይ ሙሉ ስራውን ጀምሯል። ይህ ተቋም እንደ ተለመደው ቴሌስኮፕ በአንድ ቦታ ላይ ሰዓታትን አያጠፋም፤ ይልቁንም 3.2 ጊጋፒክስል በሆነውና 1.65 ሜትር ስፋት ባለው ግዙፍ ዲጂታል ካሜራው ደቡባዊውን ሰማይ በከፍተኛ ፍጥነት ይቃኛል።

ይህ ካሜራ በአንድ ጊዜ 40 ሙሉ ጨረቃዎችን የሚያህል የሰማይ ስፋት ማንሳት ይችላል። በ10 ዓመት ውስጥ አንድን የሰማይ ክፍል ከ800 ጊዜ በላይ ፎቶ በማንሳት ኮስሚክ ፊልም ይሰራል። ይህ ቴሌስኮፕ ከፕሉቶ 600 ጊዜ የደዘዘን አካል የማየት አቅም ስላለው፣ ተመራማሪዎች በተለይ እ.ኤ.አ. በ2025 የተገኘውን እጩ አካል ጨምሮ ሌሎች መረጃዎችን በማሰባሰብ ዘጠነኛውን ፈለክ በመጀመሪያዎቹ 1 እና 2 ዓመታት ውስጥ ሙሉ ለሙሉ እንደሚያረጋግጡት ከፍተኛ ተስፋ አድርገዋል።

በቺሊ የሚገኘው ግዙፉ የቬራ ሩቢን የምልከታ ጣቢያ፤ በ3.2 ጊጋፒክስል ካሜራው ደቡባዊውን ሰማይ በከፍተኛ ፍጥነት በመቃኘት የተደበቀውን ዘጠነኛ ፈለክ በቅርብ ጊዜ ውስጥ ያገኛል ተብሎ ከፍተኛ ተስፋ የተጣለበት ዘመናዊ ቴሌስኮፕ።

5. አማራጭ ንድፈ ሃሳቦች

ዘጠነኛው ፈለክ ካልሆነስ ይህንን የስበት መዛባት ምን ሊፈጥረው ይችላል? ሳይንቲስቶች የሚከተሉትን ሶስት ከበድ ያሉ አማራጮችን ያነሳሉ፡

1. የስበት ህግ ለውጥ፡ በጣም ደካማ የስበት መስክ ባለበት የፀሐይ ስርአታችን ዳርቻ ላይ፣ የኒውተን የስበት ህግ ሊለወጥ ይችላል። በዚህ ሞዴል መሰረት፣ ዘጠነኛ ፈለክ የለም፤ ይልቁንም የሚልኪ ዌይ ጋላክሲ አጠቃላይ ስበት የፀሐይን ስርአት ዳርቻ እያዛባው ነው።
2. ጥንታዊ ብላክ ሆል፡ በፀሐይ ስርአታችን የተጠለፈ ብላክ ሆል ሊኖር እንደሚችል የሚጠቁም ሃሳብ አለ። ይህ ብላክ ሆል አጽናፈ ዓለም ሲፈጠር የተረፈ፣ መጠኑ የግሬፕፍሩት የሚያህል ነገር ግን የመሬትን 5 እጥፍ ወይም ከዚያ በላይ የሚመዝን ነው። ይህ ከሆነ ብርሃን ስለማያመነጭ በጭራሽ ላናየው እንችላለን።
3. የበረዶ ፍርስራሾች ስብስብ፡ አንድ ግዙፍ ፈለክ ከመሆን ይልቅ፣ የበርካታ ትናንሽ በረዷማ አካላት ስብስብ የፈጠረው ጥምር የስበት ኃይል ሊሆን ይችላል።

ማጠቃለያ፡ የጠፋው "ኃያል መሬት" እና "ዘጠነኛው" ዓለም

በአጽናፈ ዓለም ውስጥ ሌሎች ኮከቦችን ሲዞሩ ከምናገኛቸው ፈለኮች አብዛኛዎቹ ኃያል መሬት ፤ ማለትም ከመሬት የሚበልጡ ግን ከኔፕቱን የሚያንሱ ናቸው። እስካሁን በፀሐይ ስርአታችን ውስጥ እንዲህ አይነት መካከለኛ መጠን ያለው ፈለክ ባለመገኘቱ፣ ስርዓታችን ልዩ ተብሎ ይታሰብ ነበር።

ዘጠነኛውን ፈለክ ማግኘት ግን ይህን እንቆቅልሽ ይፈታዋል። ይህ ፈለክ የጠፋው ኃያል መሬታችን ሊሆን ይችላል። የዘጠነኛው ፈለክ እጩ መገኘት እና የአዳዲስ የምልከታ ጣቢያዎች ስራ መጀመር፣ የኮከብ ካርታችን ዳግም ሊፃፍ የጊዜ ጉዳይ ብቻ መሆኑን እያበሰረን ነው። ከተገኘ እኛም እንደሌሎቹ የኮከብ ስርዓቶች መደበኛ የፈለክ አደረጃጀት እንዳለን ያረጋግጣል። እውነትም የፀሐይ ስርዓታችን ልክ እንደ ብሂሉ "ዘጠኝ ሆኖ ሊቀጥል" የወራት እድሜ ብቻ ቀርቶታል።